امیرکبیر و ایرانیان

کمتر شخصیتی در تاریخ معاصر ایران به اندازه میرزا تقی خان امیر کبیر صدراعظم پادشاهی قاجار مورد توجه خواص و عوام ایرانیان و حتی غیر ایرانیان بوده است.وزیر پاکدستی که در طول صدارت کمتر از چهار سال اقدامات اصلاحی وسیعی را موجب شد آنگونه که تحسین سفیران خارجی مقیم تهران را برانگیخت و هیچکس نتوانست اورا با رشوه و عشوه ای فریب دهد.کسری بودجه که از زمان محمد شاه قاجار دامن گیر نظام اقتصادی دولت شده بود هرساله افزایش می یافت که دلیل آن مخارج بی حد دولت و مولد نبودن ایرانیان بود که حتی نمی توانستند خرج روزانه خود را تامین کنند تا چه رسد که مثل کشورهای پیشرفته دارای ذخایر طلا و نقره هم باشند.تلقی ایرانیان از کار دولتی تعویض زمان با پول بوده و هست در حالیکه اساس جامعه صنعتی تعویض کار با پول است.واضح است که بین این دو تصور تفاوت بسیار است.از اولین اقدامات امیر قطع و کاهش مواجب بیحساب بود که حتی به تقلیل حقوق شاه هم منجر شد.اقدامی که وزیر مختار انگلیس در باره اش نوشت :امیر با این اقدامات همه را دشمن خود ساخته است.جالب است که حقوق سالانه میرزا آقاخان نوری در زمان صدارتش حدود ده هزار لیره انگلیسی بود در حالیکه رئیس الوزرای امپراطوری بریتانیا تنها پنج هزار لیره دریافت میکرد.از دیگر اقداماتش برچیدن بساط مفت خوری بود.کسانی بودند که دهات و باغات فراوانی را در اختیار گرفته بودند و تنها وظیفه شان این بود که به عنوان مثال صبح و شب برای روح فتحعلیشاه قاجار طلب مغفرت کنند!امیر همه این دکان ها را جمع کرد و اعلام داشت پول مفت به کسی نمی دهم.او مالیات مردم را کاهش داد و برای جبران کاهش ذرآمد دولت مخارج غیرضروری را قطع کرد.او رسم بست نشینی و پناه بردن به مسجد شاه و امامزاده ها و...را برای فرار از مجازات، با وجود مخالفت های شدید برچید.البته وزیر مختار روس که ایران را میشناخت ولی امیر را خوب نمی شناخت به او توصیه کرد یکی از بست ها را برای آینده خودش حفظ کند!!توجه فراوانی به تقویت ارتش ایران نمود و در هنگام عزل، ارتش ایران بیش از صدو سی هزار نیروی آموزش دیده و منظم داشت.امیر شخصا مردی متشرع و ملتزم به امور مذهبی بود و یکی از روحانیون تهران وصی او بعد از مرگش بود،با این همه بعضی از متحجران و قشریون مذهبی وبعضا با حمایت بیگانگان اتفاقات تلخی را براو رقم زدند.زمانیکه امیر میخواست دست کاردار انگلیس را در تبریز از دخالت در امور شهروندان کوتاه کند،به تحریک کنسولگری غوغایی عظیم برپا شد. بهانه آشوب با دستور اخذ مالیات از ثروتمندان تبریز فراهم شد.در ادامه  این غوغا فرار یک گاو از دست قصاب تبریزی و بست نشینی گاو در مسجد صاحب الزمان بر دامنه شرارت ها افزود و کاردار انگلیس هم در حمایت از عوام نادان، چلچراغی وقف مسجد نمود.سرکوب قائله تبریز نیروی فراوانی از امیر گرفت.قبل از آن هم در سرکوب فتنه بابیه تلاش فراوانی مبذول داشت.او در سیاست خارجی هم موفق بود و با اتریش،روسیه و ایالات متحده ارتباط برقرار کرد و قراردادهای بازرگانی بست.هیاتی از تجار ایرانی را به نمایشگاه بین المللی لندن فرستاد که اتفاقا موفقیت هایی هم به دست آورد.اعزام محصلان ایرانی به فرنگ در رشته های گوناگون و همچنین استخدام اساتید اروپایی در مدارس ایرانی و ترویج صنایع جدید،کشت نیشکر در خوزستان و کاشت پنبه در شمال ایران و تاکید او بر تولید محصولات با کیفیت و تشویق رشد صنعتی از اقدامات موثر امیر است.اما مهمترین مشکل امیر نه نادانی پادشاه قاجار بود و نه توطئه های سفارتخانه های روس و بریتانیا.مهمترین مشکلش نادانی و بیخبری ملتی بود که بی اطلاع ترین افراد نسبت به مصالح خود بودند.تعداد نخبگان وطنخواه ایرانی بسیار اندک بود و ما کسانیکه به زبانی غیر از زبان ملی خودمان مسلط باشند نداشتیم.جالب است بدانیم که معاهده گلستان و ترکمن چای به زبان فارسی نوشته شد چرا که ایرانیان زبان دیگری نمی دانستند اما روسها بر زبان فارسی مسلط بودند!بنابراین هر دستاورد مثبتی که در عهد صدارت امیرکبیر به دست آمد به دلیل تلاش شخصی امیر و اندک افراد کاردان اطراف او بود.اکثر مردم ایران نه در عصر امیر و نه پس از زمانه او درک درستی از اقدامات امیر نداشتند و بیشتر به صورت عاطفی او را ستایش میکردند.امریکه اگر در عمل به منش و روش امیر پایبند می ماندند،اینک یکی از ملل توسعه یافته دنیا بودند.